Quay lại giao diện cũ
Bài học liên quan
Đọc: Quan thanh tra (Phần 2)
II. Tìm hiểu chi tiết
3. Nhân vật
- Các quan chức được miêu tả trong thư của Khlét-xta-cốp là:
QUAN THANH TRA
Lớp VIII
Các vai trên, thêm chủ sự bưu vụ hớt hơ hớt hải chạy vào, tay cầm lá thư.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Thưa các vị, chuyện lạ quá! Người công chức chúng ta tưởng là quan thanh tra, lại không phải là quan thanh tra.
TẤT CẢ: Sao, không phải là quan thanh tra?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hoàn toàn không phải. Do cái thư này mà tôi được biết...
THỊ TRƯỞNG: Ông nói gì? Ông nói gì? Do cái thư nào?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Phải, thư chính tay hắn viết. Có người mang đến Nhà Bưu vụ cho tôi. Tôi nhìn vào bì thư, xem gửi cho ai, thấy đề: Phố Nhà Bưu vụ. Tôi tái mặt, nghĩ thầm: Hừ, chắc hắn biết chuyện gì không tốt về nhà bưu vụ, nên báo cho quan trên. Tôi liền bóc ra xem.
THỊ TRƯỞNG: Sao ông lại dám thế?... [...] Sao ông lại dám bóc thư của một vị quan lớn được uỷ nhiệm như vậy?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hắn chẳng được ai uỷ nhiệm, cũng chẳng phải quan lớn quan bé gì, thế mới ra chuyện chứ!
THỊ TRƯỞNG: Vậy theo ông, đó là ai?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng; biết thế quỷ nào được nó là ai.
THỊ TRƯỞNG (tức giận): Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng là thế nào? Sao ông lại dám gọi Ngài là chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng? Sao ông lại dám nói biết thế quỷ nào Ngài là ai? Tôi hạ lệnh bắt ông...
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ai? Ông ấy à?
THỊ TRƯỞNG: Phải, tôi.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ngài ngắn tay lắm, không bắt được đâu, ngài ạ!
THỊ TRƯỞNG: Ông phải biết Ngài cưới con gái tôi, tôi sẽ thành quan to có uy quyền, tôi sẽ đày ông đi Xi-bia (Siberia), rõ không?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ề, An-tôn An-tô-nô-vích (Anton Antonovitr)! Xi-bia quái gì. Xi-bia xa lắm. Khoan, tốt hơn hết là nghe tôi đọc đây này. Thưa các vị, có đồng ý để tôi đọc thư không?
CẢ BỌN: Đọc đi, đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc): “Cậu Giẻ lau thân yêu, mình vội viết thư cho cậu về một câu chuyện quái lạ, không thể tưởng tượng được, về mình. Trong khi đi đường, mình đánh bạc với một thằng cha quan ba, bị nhẵn túi không còn gì để trả tiền ăn trọ, mình đang bị chủ quán doạ bỏ tù. Nhưng chỉ vì mình có bộ mặt ra vẻ con người thủ đô, bộ quần áo bảnh bao của khách thị thành, bọn người ở đây liền tưởng nhầm mình là một cụ lớn nguyên soái giữ chức tổng đốc. Hiện nay, mình ở nhà thị trưởng, ăn uống thả cửa, lại tán tỉnh mạnh cả vợ và con gái lão ta [...]. Cậu có nhớ hai thằng chúng mình bị túng quẫn như thế nào không, có nhớ chúng mình đi ăn lừa thế nào không, và một lần thằng cha chủ hiệu bánh nó đã tóm cổ áo mình vì mình ăn bánh ngọt quỵt tiền không? Bây giờ thì hoàn toàn trái lại. Thằng nào cũng cho mình vay tiền, vay bao nhiêu cũng được ngay. Thật là những của hiếm có. Giá cậu được chứng kiến sẽ cười vỡ bụng ra mất. Mình biết cậu vẫn viết báo, vậy cố làm một bài về những thằng cha ở đây nhé. Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Không thể như vậy được! Trong đó không viết như thế.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (giơ là thư): Đây, ông đọc xem!
Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG (đọc): “Như một con ngựa thiến lông xám”. Không thể như vậy được; chính ông viết ra.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ô hay! Tôi viết làm sao được?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (ARTEMI PHILIPPOVITR): Đọc đi!
LU-KA LU-KÍCH (LUKA LUKITR): Đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (tiếp tục đọc): “Thằng thị trưởng ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Ồ, đồ quỷ bắt! Lại còn phải nhắc lại nữa! Làm như không nhắc lại thì mấy chữ ấy nó chạy mất.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc tiếp): Hừm... hừm... hừm... hừm... một con ngựa thiến lông xám... Chủ sự bưu vụ cũng là một người tốt bụng...” (Ngừng đọc). Hừ, chỗ này nó cũng viết bậy về tôi.
THỊ TRƯỞNG: Cứ đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc làm gì?...
THỊ TRƯỞNG: Không, con khỉ, đã đọc thì đọc tất cả. Đọc đi kìa!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Xin phép, tôi đọc cho. (Đeo kính và đọc). “Chủ sự bưu vụ giống thằng Mi-khe-ép (Mikheev), gác cổng ở bưu vụ như hệt; chắc nó cũng chè rượu và bần tiện như thế.”.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (nói với tất cả): Hừ, thằng viết chỉ là một thằng oắt con khốn nạn, đáng đét cho một trận thôi, không có gì lạ cả!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (đọc tiếp): Thằng cha viện trưởng viện tế... ề... ề ... ề... (ấp úng).
KÔ-RỐP-KIN (KOROVKIN): Sao ông dừng lại thế?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đoạn này viết khó xem; và lại, rõ ràng thẳng này là một đồ xỏ lá.
KÔ-RỐP-KIN: Đưa tôi đọc cho! Tôi chắc tỉnh mắt hơn ông (định cầm lấy thư).
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (giữ thư lại): Không, có thể bỏ qua đoạn này, từ dây xuống dưới lại dễ dọc.
KÔ-RỐP-KIN: Thôi, xin phép ông, biết tỏng đi rồi.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Muốn đọc thì tôi sẽ đọc lấy, từ đây xuống dưới quả thật là dễ xem.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không, phải đọc cả! Nãy giờ, đọc cả đấy thôi.
MỌI NGƯỜI: Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích, đưa thư đây! Đưa thư đây xem nào. (Nói với Kô-rốp-kin). Đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đây (Đưa thư). Nhưng xin phép. (Lấy ngón tay bịt một đoạn). Đọc từ đây trở đi. (Mọi người xúm lại gần).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc đi! Đọc đi! Chỉ được cái dấm dở, đọc tất cả!
KÔ-RỐP-KIN (đọc): "Giem-li-a-ni-ca (Zemlianika), thằng viện trưởng viện tế bần là một con lợn chính cống đội mũ nồi.”.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (nói với mọi người): Thật láo toét! Lợn đội mũ nồi! Các vị có thấy lợn đội mũ nồi bao giờ không chứ?
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Thằng kiểm học, người sặc mùi hành”.
LU-KA LU-KÍCH (nói với tất cả): Tôi xin thề rằng không ăn hành bao giờ cả.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (AMMOS PHIODOROVITR) (nói riêng): Phúc bảy mươi đời, không có đoạn nào nói về mình.
KÔ-RỐP-KIN (đọc): “Thằng chánh án”...
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thôi bỏ mẹ rồi! (Nói to). Thưa các vị, tôi thấy bức thư này dài lắm. Vả lại, thư quái quỷ như thế này, đọc làm gì những cái bẩn thỉu như vậy.
LU-KA LU-KÍCH: Không, cứ đọc!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không được, đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Không được, đọc đi ông ơi!
KÔ-RỐP-KIN (tiếp tục): “Thằng chánh án Li-áp-kin Ti-áp-kin (Liapkin Tiapkin) thật hết sức mô-ve-tông (Ngừng lại). Chắc đây là tiếng Pháp.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Chà, bố thằng nào biết mô-ve-tông là cái quái gì! Nếu có nghĩa là bịp bợm thì còn khả trợ; nhưng xem chừng còn tệ hơn thế.
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Nhưng ngoài ra, chúng nó đều quý khách và tốt bụng cả. Thôi chào cậu, cậu Giẻ lau thân yêu [...] (Lật bức thư và đọc địa chỉ). Kính gửi ông I-van Va-xi-li-ê-vích (Ivan Vaxilievitr) Giẻ lau, tại số nhà 97, tầng gác thứ ba bên phải sân, phố Nhà Bưu vụ, Pê-téc-bua (Petersburg)”.
[...] THỊ TRƯỞNG: Thật như bị một búa chết tươi, như bị một búa chết tươi. Chết rồi, chết rồi, chết hẳn rồi! Tôi chẳng còn nhìn thấy gì nữa. Chung quanh, tôi không thấy mặt người, chỉ thấy toàn mặt lợn; không có gì khác nữa... Bắt lại, bắt nó lại! (Hoa tay).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Bắt nó ở đâu bây giờ! Thật cứ như là giúp nó ấy, tôi lại bảo gác trạm cho nó dùng một cỗ xe ba ngựa, tốt nhất, lại còn cung cấp cho nó cả giấy công lệnh rồi mới khỉ chứ! [...]
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Chó thật, thưa các ngài, nó lại lấy của tôi ba trăm rúp cơ chứ.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (thở dài): Ôi, nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
BỐP-TRIN-XKI (BOBTRINSKI): Nó lấy của tôi và Pi-ốt I-va-nô-vích (Pyot Ivanovitr) sáu mươi nhăm rúp.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (sững sờ, dang tay ra): Sao thế nhỉ, thưa các ngài? Sao chúng ta lại có thể hớ đến thể được nhỉ?
THỊ TRƯỞNG (đập đập tay lên trán) Sao ấy à? Không, tôi chỉ là một thằng già ngu xuẩn thôi! Một con cừu ngốc nghếch như con nít ấy! Ba mươi năm trời, tôi làm việc quan, không có một thằng nhà buôn, một thằng thầu khoán nào có thể bịp được tôi, tôi đã lừa được những thằng đểu giả thạo nghề lừa lọc, những thằng cáo già tinh ma quỷ quái nhất; tôi đã bịp được cả ba thằng tổng đốc! Tổng đốc ấy!... (Khoa tay). Tổng đốc ấy cũng không đáng kể vào đâu. [...] Trông này, trông này, cả bàn dân thiên hạ, hết thảy những người tin đạo, mọi người hãy nhìn xem thằng thị trưởng bị lừa này! Nó là đồ ngu ngốc, thằng già ngu ngốc khốn kiếp. (Nắm tay tự đấm dử vào mặt mình). Hừ, thằng to đầu mà dại kia! Mày đã nhầm một cục đất, một miếng giẻ rách với một nhân vật quan trọng! Thế là giờ đây nó cưỡi xe đi nhong nhong váng lên ở trên đường! Không những thế, nó còn đem chuyện đi khắp thế giới kể ra để mua vui cho thiên hạ... Rồi lại có một thằng cạo giấy, một thằng văn sĩ văn siếc nào đó, nó đưa mày lên sân khấu để làm trò cười, thật là nhục nhã ngạch bậc, quan tước nó cũng chẳng tha, rồi thiên hạ còn nhe răng cười, vỗ tay hoan hô nó! Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!... Hừ... Tất cả bọn văn sĩ văn siếc ấy, hử, đồ sâu tằm, đồ ưa tự do khốn kiếp, cái giống quỷ quái, ông thì trói tròn tất cả chúng nó lại, ông thì nghiền nát chúng ra như cám, giẫm bẹp chúng nó, quẳng xác cho quỷ nó tha đi! (Nắm tay, giậm chân xuống sàn. Sau một phút im lặng). Cho đến bây giờ, tôi cũng không thể nào bình tĩnh được. Rõ thật khi nào bị trời trừng phạt thì trước hết trời làm mất trí như thế đấy. Cái thằng vớ vẩn ấy giống quan thanh tra ở chỗ nào? Chẳng giống tí nào. Rõ ràng chẳng giống một mảy may nào cả! Vậy mà bỗng dưng tất cả đều gào lên: quan thanh tra, quan thanh tra? Hử, đứa nào réo lên đầu tiên cái thằng ấy là quan thanh tra? Trả lời xem nào.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (dang tay): Chuyện xảy ra như thế nào, có hỏi đến mấy tôi cũng chịu, không sao giải thích được, đúng như mây mù làm rối beng đầu óc, quỷ thật!
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thằng nào thả ra tin ấy à! Chính những thắng réo lên đầu tiên đây: hai tướng bạo gan này đây! (Chỉ Đốp-trin-xki (Dobtrinski) và Bốp-trin-xki).
BỐP-TRIN-XKI: Ấy, ấy, không phải tôi, tôi không nghĩ...
ĐỐP-TRIN-XKI: Tôi ấy à, tôi không hề, tôi hoàn toàn không hề...
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đúng các anh!
LU-KA LU-KÍCH : Còn ai vào đây nữa. Các anh ở quán trọ chạy về như người điên, kêu lên: “Ngài đã đến, Ngài đã đến, ăn không trả tiền...”. Rõ thật là tìm được một nhân vật quan trọng gớm!
THỊ TRƯỞNG: Chính là chúng mày! Đồ phao tin bậy ở thành phố, đồ nói nhảm chết tiệt!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đồ bịa chuyện nhăng, sao quỷ không bắt các anh cùng với quan thanh tra của các anh đi!
THỊ TRƯỞNG: Chúng mày chỉ được cái nghề chạy khắp thành phố, gieo rắc tin tức làm hoang mang tất cả mọi người, đồ chết giẫm hay ngồi lê đôi mách, đồ luôn luôn kiếm chuyện nói càn, lúc nào cũng như con vẹt cụt đuôi. [...]
LỚP CUỐI CÙNG
Các vai trên, thêm một hiển binh.
HIẾN BINH: Theo lệnh trên, quan lớn từ Pê-téc-bua đến cho đòi các quan lại ngay tức khắc để gặp Ngài. Ngài đang nghỉ tại khách sạn.
Những lời nói trên như sét đánh làm cả bọn kinh ngạc đờ người. Đám các bà, các cô đồng thanh thốt lên một tiếng kêu thất kinh: mọi người đột nhiên thay đổi bộ điệu. Sợ hãi cứng người lại như hoa thành đá.
(N. GOGOL, Quan thanh tra, VŨ ĐỨC PHÚC dịch, NXB Lao động - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2009)
Nối các quan chức của thị trấn với những miêu tả tương ứng trong thư của Khlét-xta-cốp.
QUAN THANH TRA
Lớp VIII
Các vai trên, thêm chủ sự bưu vụ hớt hơ hớt hải chạy vào, tay cầm lá thư.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Thưa các vị, chuyện lạ quá! Người công chức chúng ta tưởng là quan thanh tra, lại không phải là quan thanh tra.
TẤT CẢ: Sao, không phải là quan thanh tra?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hoàn toàn không phải. Do cái thư này mà tôi được biết...
THỊ TRƯỞNG: Ông nói gì? Ông nói gì? Do cái thư nào?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Phải, thư chính tay hắn viết. Có người mang đến Nhà Bưu vụ cho tôi. Tôi nhìn vào bì thư, xem gửi cho ai, thấy đề: Phố Nhà Bưu vụ. Tôi tái mặt, nghĩ thầm: Hừ, chắc hắn biết chuyện gì không tốt về nhà bưu vụ, nên báo cho quan trên. Tôi liền bóc ra xem.
THỊ TRƯỞNG: Sao ông lại dám thế?... [...] Sao ông lại dám bóc thư của một vị quan lớn được uỷ nhiệm như vậy?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hắn chẳng được ai uỷ nhiệm, cũng chẳng phải quan lớn quan bé gì, thế mới ra chuyện chứ!
THỊ TRƯỞNG: Vậy theo ông, đó là ai?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng; biết thế quỷ nào được nó là ai.
THỊ TRƯỞNG (tức giận): Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng là thế nào? Sao ông lại dám gọi Ngài là chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng? Sao ông lại dám nói biết thế quỷ nào Ngài là ai? Tôi hạ lệnh bắt ông...
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ai? Ông ấy à?
THỊ TRƯỞNG: Phải, tôi.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ngài ngắn tay lắm, không bắt được đâu, ngài ạ!
THỊ TRƯỞNG: Ông phải biết Ngài cưới con gái tôi, tôi sẽ thành quan to có uy quyền, tôi sẽ đày ông đi Xi-bia (Siberia), rõ không?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ề, An-tôn An-tô-nô-vích (Anton Antonovitr)! Xi-bia quái gì. Xi-bia xa lắm. Khoan, tốt hơn hết là nghe tôi đọc đây này. Thưa các vị, có đồng ý để tôi đọc thư không?
CẢ BỌN: Đọc đi, đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc): “Cậu Giẻ lau thân yêu, mình vội viết thư cho cậu về một câu chuyện quái lạ, không thể tưởng tượng được, về mình. Trong khi đi đường, mình đánh bạc với một thằng cha quan ba, bị nhẵn túi không còn gì để trả tiền ăn trọ, mình đang bị chủ quán doạ bỏ tù. Nhưng chỉ vì mình có bộ mặt ra vẻ con người thủ đô, bộ quần áo bảnh bao của khách thị thành, bọn người ở đây liền tưởng nhầm mình là một cụ lớn nguyên soái giữ chức tổng đốc. Hiện nay, mình ở nhà thị trưởng, ăn uống thả cửa, lại tán tỉnh mạnh cả vợ và con gái lão ta [...]. Cậu có nhớ hai thằng chúng mình bị túng quẫn như thế nào không, có nhớ chúng mình đi ăn lừa thế nào không, và một lần thằng cha chủ hiệu bánh nó đã tóm cổ áo mình vì mình ăn bánh ngọt quỵt tiền không? Bây giờ thì hoàn toàn trái lại. Thằng nào cũng cho mình vay tiền, vay bao nhiêu cũng được ngay. Thật là những của hiếm có. Giá cậu được chứng kiến sẽ cười vỡ bụng ra mất. Mình biết cậu vẫn viết báo, vậy cố làm một bài về những thằng cha ở đây nhé. Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Không thể như vậy được! Trong đó không viết như thế.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (giơ là thư): Đây, ông đọc xem!
Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG (đọc): “Như một con ngựa thiến lông xám”. Không thể như vậy được; chính ông viết ra.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ô hay! Tôi viết làm sao được?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (ARTEMI PHILIPPOVITR): Đọc đi!
LU-KA LU-KÍCH (LUKA LUKITR): Đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (tiếp tục đọc): “Thằng thị trưởng ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Ồ, đồ quỷ bắt! Lại còn phải nhắc lại nữa! Làm như không nhắc lại thì mấy chữ ấy nó chạy mất.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc tiếp): Hừm... hừm... hừm... hừm... một con ngựa thiến lông xám... Chủ sự bưu vụ cũng là một người tốt bụng...” (Ngừng đọc). Hừ, chỗ này nó cũng viết bậy về tôi.
THỊ TRƯỞNG: Cứ đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc làm gì?...
THỊ TRƯỞNG: Không, con khỉ, đã đọc thì đọc tất cả. Đọc đi kìa!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Xin phép, tôi đọc cho. (Đeo kính và đọc). “Chủ sự bưu vụ giống thằng Mi-khe-ép (Mikheev), gác cổng ở bưu vụ như hệt; chắc nó cũng chè rượu và bần tiện như thế.”.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (nói với tất cả): Hừ, thằng viết chỉ là một thằng oắt con khốn nạn, đáng đét cho một trận thôi, không có gì lạ cả!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (đọc tiếp): Thằng cha viện trưởng viện tế... ề... ề ... ề... (ấp úng).
KÔ-RỐP-KIN (KOROVKIN): Sao ông dừng lại thế?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đoạn này viết khó xem; và lại, rõ ràng thẳng này là một đồ xỏ lá.
KÔ-RỐP-KIN: Đưa tôi đọc cho! Tôi chắc tỉnh mắt hơn ông (định cầm lấy thư).
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (giữ thư lại): Không, có thể bỏ qua đoạn này, từ dây xuống dưới lại dễ dọc.
KÔ-RỐP-KIN: Thôi, xin phép ông, biết tỏng đi rồi.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Muốn đọc thì tôi sẽ đọc lấy, từ đây xuống dưới quả thật là dễ xem.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không, phải đọc cả! Nãy giờ, đọc cả đấy thôi.
MỌI NGƯỜI: Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích, đưa thư đây! Đưa thư đây xem nào. (Nói với Kô-rốp-kin). Đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đây (Đưa thư). Nhưng xin phép. (Lấy ngón tay bịt một đoạn). Đọc từ đây trở đi. (Mọi người xúm lại gần).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc đi! Đọc đi! Chỉ được cái dấm dở, đọc tất cả!
KÔ-RỐP-KIN (đọc): "Giem-li-a-ni-ca (Zemlianika), thằng viện trưởng viện tế bần là một con lợn chính cống đội mũ nồi.”.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (nói với mọi người): Thật láo toét! Lợn đội mũ nồi! Các vị có thấy lợn đội mũ nồi bao giờ không chứ?
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Thằng kiểm học, người sặc mùi hành”.
LU-KA LU-KÍCH (nói với tất cả): Tôi xin thề rằng không ăn hành bao giờ cả.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (AMMOS PHIODOROVITR) (nói riêng): Phúc bảy mươi đời, không có đoạn nào nói về mình.
KÔ-RỐP-KIN (đọc): “Thằng chánh án”...
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thôi bỏ mẹ rồi! (Nói to). Thưa các vị, tôi thấy bức thư này dài lắm. Vả lại, thư quái quỷ như thế này, đọc làm gì những cái bẩn thỉu như vậy.
LU-KA LU-KÍCH: Không, cứ đọc!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không được, đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Không được, đọc đi ông ơi!
KÔ-RỐP-KIN (tiếp tục): “Thằng chánh án Li-áp-kin Ti-áp-kin (Liapkin Tiapkin) thật hết sức mô-ve-tông (Ngừng lại). Chắc đây là tiếng Pháp.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Chà, bố thằng nào biết mô-ve-tông là cái quái gì! Nếu có nghĩa là bịp bợm thì còn khả trợ; nhưng xem chừng còn tệ hơn thế.
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Nhưng ngoài ra, chúng nó đều quý khách và tốt bụng cả. Thôi chào cậu, cậu Giẻ lau thân yêu [...] (Lật bức thư và đọc địa chỉ). Kính gửi ông I-van Va-xi-li-ê-vích (Ivan Vaxilievitr) Giẻ lau, tại số nhà 97, tầng gác thứ ba bên phải sân, phố Nhà Bưu vụ, Pê-téc-bua (Petersburg)”.
[...] THỊ TRƯỞNG: Thật như bị một búa chết tươi, như bị một búa chết tươi. Chết rồi, chết rồi, chết hẳn rồi! Tôi chẳng còn nhìn thấy gì nữa. Chung quanh, tôi không thấy mặt người, chỉ thấy toàn mặt lợn; không có gì khác nữa... Bắt lại, bắt nó lại! (Hoa tay).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Bắt nó ở đâu bây giờ! Thật cứ như là giúp nó ấy, tôi lại bảo gác trạm cho nó dùng một cỗ xe ba ngựa, tốt nhất, lại còn cung cấp cho nó cả giấy công lệnh rồi mới khỉ chứ! [...]
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Chó thật, thưa các ngài, nó lại lấy của tôi ba trăm rúp cơ chứ.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (thở dài): Ôi, nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
BỐP-TRIN-XKI (BOBTRINSKI): Nó lấy của tôi và Pi-ốt I-va-nô-vích (Pyot Ivanovitr) sáu mươi nhăm rúp.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (sững sờ, dang tay ra): Sao thế nhỉ, thưa các ngài? Sao chúng ta lại có thể hớ đến thể được nhỉ?
THỊ TRƯỞNG (đập đập tay lên trán) Sao ấy à? Không, tôi chỉ là một thằng già ngu xuẩn thôi! Một con cừu ngốc nghếch như con nít ấy! Ba mươi năm trời, tôi làm việc quan, không có một thằng nhà buôn, một thằng thầu khoán nào có thể bịp được tôi, tôi đã lừa được những thằng đểu giả thạo nghề lừa lọc, những thằng cáo già tinh ma quỷ quái nhất; tôi đã bịp được cả ba thằng tổng đốc! Tổng đốc ấy!... (Khoa tay). Tổng đốc ấy cũng không đáng kể vào đâu. [...] Trông này, trông này, cả bàn dân thiên hạ, hết thảy những người tin đạo, mọi người hãy nhìn xem thằng thị trưởng bị lừa này! Nó là đồ ngu ngốc, thằng già ngu ngốc khốn kiếp. (Nắm tay tự đấm dử vào mặt mình). Hừ, thằng to đầu mà dại kia! Mày đã nhầm một cục đất, một miếng giẻ rách với một nhân vật quan trọng! Thế là giờ đây nó cưỡi xe đi nhong nhong váng lên ở trên đường! Không những thế, nó còn đem chuyện đi khắp thế giới kể ra để mua vui cho thiên hạ... Rồi lại có một thằng cạo giấy, một thằng văn sĩ văn siếc nào đó, nó đưa mày lên sân khấu để làm trò cười, thật là nhục nhã ngạch bậc, quan tước nó cũng chẳng tha, rồi thiên hạ còn nhe răng cười, vỗ tay hoan hô nó! Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!... Hừ... Tất cả bọn văn sĩ văn siếc ấy, hử, đồ sâu tằm, đồ ưa tự do khốn kiếp, cái giống quỷ quái, ông thì trói tròn tất cả chúng nó lại, ông thì nghiền nát chúng ra như cám, giẫm bẹp chúng nó, quẳng xác cho quỷ nó tha đi! (Nắm tay, giậm chân xuống sàn. Sau một phút im lặng). Cho đến bây giờ, tôi cũng không thể nào bình tĩnh được. Rõ thật khi nào bị trời trừng phạt thì trước hết trời làm mất trí như thế đấy. Cái thằng vớ vẩn ấy giống quan thanh tra ở chỗ nào? Chẳng giống tí nào. Rõ ràng chẳng giống một mảy may nào cả! Vậy mà bỗng dưng tất cả đều gào lên: quan thanh tra, quan thanh tra? Hử, đứa nào réo lên đầu tiên cái thằng ấy là quan thanh tra? Trả lời xem nào.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (dang tay): Chuyện xảy ra như thế nào, có hỏi đến mấy tôi cũng chịu, không sao giải thích được, đúng như mây mù làm rối beng đầu óc, quỷ thật!
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thằng nào thả ra tin ấy à! Chính những thắng réo lên đầu tiên đây: hai tướng bạo gan này đây! (Chỉ Đốp-trin-xki (Dobtrinski) và Bốp-trin-xki).
BỐP-TRIN-XKI: Ấy, ấy, không phải tôi, tôi không nghĩ...
ĐỐP-TRIN-XKI: Tôi ấy à, tôi không hề, tôi hoàn toàn không hề...
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đúng các anh!
LU-KA LU-KÍCH : Còn ai vào đây nữa. Các anh ở quán trọ chạy về như người điên, kêu lên: “Ngài đã đến, Ngài đã đến, ăn không trả tiền...”. Rõ thật là tìm được một nhân vật quan trọng gớm!
THỊ TRƯỞNG: Chính là chúng mày! Đồ phao tin bậy ở thành phố, đồ nói nhảm chết tiệt!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đồ bịa chuyện nhăng, sao quỷ không bắt các anh cùng với quan thanh tra của các anh đi!
THỊ TRƯỞNG: Chúng mày chỉ được cái nghề chạy khắp thành phố, gieo rắc tin tức làm hoang mang tất cả mọi người, đồ chết giẫm hay ngồi lê đôi mách, đồ luôn luôn kiếm chuyện nói càn, lúc nào cũng như con vẹt cụt đuôi. [...]
LỚP CUỐI CÙNG
Các vai trên, thêm một hiển binh.
HIẾN BINH: Theo lệnh trên, quan lớn từ Pê-téc-bua đến cho đòi các quan lại ngay tức khắc để gặp Ngài. Ngài đang nghỉ tại khách sạn.
Những lời nói trên như sét đánh làm cả bọn kinh ngạc đờ người. Đám các bà, các cô đồng thanh thốt lên một tiếng kêu thất kinh: mọi người đột nhiên thay đổi bộ điệu. Sợ hãi cứng người lại như hoa thành đá.
(N. GOGOL, Quan thanh tra, VŨ ĐỨC PHÚC dịch, NXB Lao động - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2009)
Nối các quan chức của thị trấn với những miêu tả tương ứng trong thư của Khlét-xta-cốp.
- Hành động, thái độ chung của các nhân vật khi họ đọc bức thư của Khlét-xta-cốp là cứ hễ đến đoạn Khlét-xta-cốp nhắc đến ai là người ấy ngay lập tức tìm cách biện bạch, đổ lỗi, thoái thác hay tìm kiếm lí do để bỏ qua, không đọc bức thư ấy nữa. Cụ thể:
+ Thị trưởng: Ban đầu thì không tin, sau thì tức giận khi những lời khiếm nhã miêu tả mình được nhắc lại những 3 lần.
+ Chủ sự bưu cục: Nói dối rằng Khlét-xta-cốp khen anh ta là một người tốt bụng và tìm cách chống chế, đổ lỗi rằng Khlét-xta-cốp viết bậy về anh ta để không phải đọc. Sau đó anh ta gọi Khlét-xta-cốp là "một thằng oắt con khốn nạn".
+ Viện trưởng viện tế bần: Lấy lí do là đoạn viết về mình khó nhìn để bỏ qua. Sau đó, anh ta nói với mọi người "Thật láo toét! Lợn đội mũ nồi! Các vị có thấy lợn đội mũ nồi bao giờ không chứ?"
+ Kiểm học Lu-ka Lu-kích: Biện bạch bản thân "không ăn hành bao giờ cả".
+ Chánh án: Đang thầm vui vì chưa được nhắc đến, khi nghe đến tên thì vội vàng chống chế rằng bức thư quá dài, vả lại cũng kì cục, bẩn thỉu để dừng lại việc đọc. Sau đó, chính anh ta cũng không hiểu hết từ "mô-ve-tông" mà Khlét-xta-cốp dùng để chửi anh ta.
- Kết thư, Khlét-xta-cốp còn nhấn mạnh rằng "... chúng nó đều quý khách và tốt bụng cả".
=> Quan chức được miêu tả với những nét phẩm chất thật ti tiện và đáng xấu hổ. Vốn là những quan chức, tham gia quản lí thị trấn, ấy mà không có một vị quan chức nào có được những phẩm chất cần có của một vị quan chức, đại diện cho dân chúng. Người thì ngu dốt, kẻ thì bần tiện, đê hèn và tất cả bọn họ đều không dám nhìn thẳng vào khía cạnh xấu xí của mình, mà chỉ xăm xăm tìm cách biện bạch, đổ lỗi, hay tỏ ra tức giận cho có khi được Khlét-xta-cốp nhắc đến trong thư của anh. Đặc biệt sự nhấn mạnh cuối thư của Khlét-xta-cốp như để khắc họa nổi bật hơn sự đối lập giữa cái tốt với cái xấu trong những vị quan chức kia. Cái tốt được nhắc đến dường như không làm cho họ tốt đẹp hơn mà càng khiến cho nhân vật hiện rõ hơn cái xấu xa, đê tiện của mình.
4. Ngôn ngữ
- Ngôn ngữ của vở kịch được thể hiện rất rõ thông qua những phương diện ngôn ngữ như đối thoại, độc thoại, bàng thoại, chỉ dẫn sân khấu. Cụ thể:
+ Đối thoại: Cuộc trò chuyện của các quan chức.
+ Độc thoại:
QUAN THANH TRA
Lớp VIII
Các vai trên, thêm chủ sự bưu vụ hớt hơ hớt hải chạy vào, tay cầm lá thư.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Thưa các vị, chuyện lạ quá! Người công chức chúng ta tưởng là quan thanh tra, lại không phải là quan thanh tra.
TẤT CẢ: Sao, không phải là quan thanh tra?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hoàn toàn không phải. Do cái thư này mà tôi được biết...
THỊ TRƯỞNG: Ông nói gì? Ông nói gì? Do cái thư nào?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Phải, thư chính tay hắn viết. Có người mang đến Nhà Bưu vụ cho tôi. Tôi nhìn vào bì thư, xem gửi cho ai, thấy đề: Phố Nhà Bưu vụ. Tôi tái mặt, nghĩ thầm: Hừ, chắc hắn biết chuyện gì không tốt về nhà bưu vụ, nên báo cho quan trên. Tôi liền bóc ra xem.
THỊ TRƯỞNG: Sao ông lại dám thế?... [...] Sao ông lại dám bóc thư của một vị quan lớn được uỷ nhiệm như vậy?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hắn chẳng được ai uỷ nhiệm, cũng chẳng phải quan lớn quan bé gì, thế mới ra chuyện chứ!
THỊ TRƯỞNG: Vậy theo ông, đó là ai?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng; biết thế quỷ nào được nó là ai.
THỊ TRƯỞNG (tức giận): Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng là thế nào? Sao ông lại dám gọi Ngài là chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng? Sao ông lại dám nói biết thế quỷ nào Ngài là ai? Tôi hạ lệnh bắt ông...
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ai? Ông ấy à?
THỊ TRƯỞNG: Phải, tôi.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ngài ngắn tay lắm, không bắt được đâu, ngài ạ!
THỊ TRƯỞNG: Ông phải biết Ngài cưới con gái tôi, tôi sẽ thành quan to có uy quyền, tôi sẽ đày ông đi Xi-bia (Siberia), rõ không?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ề, An-tôn An-tô-nô-vích (Anton Antonovitr)! Xi-bia quái gì. Xi-bia xa lắm. Khoan, tốt hơn hết là nghe tôi đọc đây này. Thưa các vị, có đồng ý để tôi đọc thư không?
CẢ BỌN: Đọc đi, đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc): “Cậu Giẻ lau thân yêu, mình vội viết thư cho cậu về một câu chuyện quái lạ, không thể tưởng tượng được, về mình. Trong khi đi đường, mình đánh bạc với một thằng cha quan ba, bị nhẵn túi không còn gì để trả tiền ăn trọ, mình đang bị chủ quán doạ bỏ tù. Nhưng chỉ vì mình có bộ mặt ra vẻ con người thủ đô, bộ quần áo bảnh bao của khách thị thành, bọn người ở đây liền tưởng nhầm mình là một cụ lớn nguyên soái giữ chức tổng đốc. Hiện nay, mình ở nhà thị trưởng, ăn uống thả cửa, lại tán tỉnh mạnh cả vợ và con gái lão ta [...]. Cậu có nhớ hai thằng chúng mình bị túng quẫn như thế nào không, có nhớ chúng mình đi ăn lừa thế nào không, và một lần thằng cha chủ hiệu bánh nó đã tóm cổ áo mình vì mình ăn bánh ngọt quỵt tiền không? Bây giờ thì hoàn toàn trái lại. Thằng nào cũng cho mình vay tiền, vay bao nhiêu cũng được ngay. Thật là những của hiếm có. Giá cậu được chứng kiến sẽ cười vỡ bụng ra mất. Mình biết cậu vẫn viết báo, vậy cố làm một bài về những thằng cha ở đây nhé. Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Không thể như vậy được! Trong đó không viết như thế.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (giơ là thư): Đây, ông đọc xem!
Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG (đọc): “Như một con ngựa thiến lông xám”. Không thể như vậy được; chính ông viết ra.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ô hay! Tôi viết làm sao được?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (ARTEMI PHILIPPOVITR): Đọc đi!
LU-KA LU-KÍCH (LUKA LUKITR): Đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (tiếp tục đọc): “Thằng thị trưởng ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Ồ, đồ quỷ bắt! Lại còn phải nhắc lại nữa! Làm như không nhắc lại thì mấy chữ ấy nó chạy mất.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc tiếp): Hừm... hừm... hừm... hừm... một con ngựa thiến lông xám... Chủ sự bưu vụ cũng là một người tốt bụng...” (Ngừng đọc). Hừ, chỗ này nó cũng viết bậy về tôi.
THỊ TRƯỞNG: Cứ đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc làm gì?...
THỊ TRƯỞNG: Không, con khỉ, đã đọc thì đọc tất cả. Đọc đi kìa!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Xin phép, tôi đọc cho. (Đeo kính và đọc). “Chủ sự bưu vụ giống thằng Mi-khe-ép (Mikheev), gác cổng ở bưu vụ như hệt; chắc nó cũng chè rượu và bần tiện như thế.”.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (nói với tất cả): Hừ, thằng viết chỉ là một thằng oắt con khốn nạn, đáng đét cho một trận thôi, không có gì lạ cả!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (đọc tiếp): Thằng cha viện trưởng viện tế... ề... ề ... ề... (ấp úng).
KÔ-RỐP-KIN (KOROVKIN): Sao ông dừng lại thế?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đoạn này viết khó xem; và lại, rõ ràng thẳng này là một đồ xỏ lá.
KÔ-RỐP-KIN: Đưa tôi đọc cho! Tôi chắc tỉnh mắt hơn ông (định cầm lấy thư).
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (giữ thư lại): Không, có thể bỏ qua đoạn này, từ dây xuống dưới lại dễ dọc.
KÔ-RỐP-KIN: Thôi, xin phép ông, biết tỏng đi rồi.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Muốn đọc thì tôi sẽ đọc lấy, từ đây xuống dưới quả thật là dễ xem.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không, phải đọc cả! Nãy giờ, đọc cả đấy thôi.
MỌI NGƯỜI: Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích, đưa thư đây! Đưa thư đây xem nào. (Nói với Kô-rốp-kin). Đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đây (Đưa thư). Nhưng xin phép. (Lấy ngón tay bịt một đoạn). Đọc từ đây trở đi. (Mọi người xúm lại gần).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc đi! Đọc đi! Chỉ được cái dấm dở, đọc tất cả!
KÔ-RỐP-KIN (đọc): "Giem-li-a-ni-ca (Zemlianika), thằng viện trưởng viện tế bần là một con lợn chính cống đội mũ nồi.”.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (nói với mọi người): Thật láo toét! Lợn đội mũ nồi! Các vị có thấy lợn đội mũ nồi bao giờ không chứ?
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Thằng kiểm học, người sặc mùi hành”.
LU-KA LU-KÍCH (nói với tất cả): Tôi xin thề rằng không ăn hành bao giờ cả.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (AMMOS PHIODOROVITR) (nói riêng): Phúc bảy mươi đời, không có đoạn nào nói về mình.
KÔ-RỐP-KIN (đọc): “Thằng chánh án”...
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thôi bỏ mẹ rồi! (Nói to). Thưa các vị, tôi thấy bức thư này dài lắm. Vả lại, thư quái quỷ như thế này, đọc làm gì những cái bẩn thỉu như vậy.
LU-KA LU-KÍCH: Không, cứ đọc!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không được, đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Không được, đọc đi ông ơi!
KÔ-RỐP-KIN (tiếp tục): “Thằng chánh án Li-áp-kin Ti-áp-kin (Liapkin Tiapkin) thật hết sức mô-ve-tông (Ngừng lại). Chắc đây là tiếng Pháp.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Chà, bố thằng nào biết mô-ve-tông là cái quái gì! Nếu có nghĩa là bịp bợm thì còn khả trợ; nhưng xem chừng còn tệ hơn thế.
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Nhưng ngoài ra, chúng nó đều quý khách và tốt bụng cả. Thôi chào cậu, cậu Giẻ lau thân yêu [...] (Lật bức thư và đọc địa chỉ). Kính gửi ông I-van Va-xi-li-ê-vích (Ivan Vaxilievitr) Giẻ lau, tại số nhà 97, tầng gác thứ ba bên phải sân, phố Nhà Bưu vụ, Pê-téc-bua (Petersburg)”.
[...] THỊ TRƯỞNG: Thật như bị một búa chết tươi, như bị một búa chết tươi. Chết rồi, chết rồi, chết hẳn rồi! Tôi chẳng còn nhìn thấy gì nữa. Chung quanh, tôi không thấy mặt người, chỉ thấy toàn mặt lợn; không có gì khác nữa... Bắt lại, bắt nó lại! (Hoa tay).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Bắt nó ở đâu bây giờ! Thật cứ như là giúp nó ấy, tôi lại bảo gác trạm cho nó dùng một cỗ xe ba ngựa, tốt nhất, lại còn cung cấp cho nó cả giấy công lệnh rồi mới khỉ chứ! [...]
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Chó thật, thưa các ngài, nó lại lấy của tôi ba trăm rúp cơ chứ.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (thở dài): Ôi, nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
BỐP-TRIN-XKI (BOBTRINSKI): Nó lấy của tôi và Pi-ốt I-va-nô-vích (Pyot Ivanovitr) sáu mươi nhăm rúp.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (sững sờ, dang tay ra): Sao thế nhỉ, thưa các ngài? Sao chúng ta lại có thể hớ đến thể được nhỉ?
THỊ TRƯỞNG (đập đập tay lên trán) Sao ấy à? Không, tôi chỉ là một thằng già ngu xuẩn thôi! Một con cừu ngốc nghếch như con nít ấy! Ba mươi năm trời, tôi làm việc quan, không có một thằng nhà buôn, một thằng thầu khoán nào có thể bịp được tôi, tôi đã lừa được những thằng đểu giả thạo nghề lừa lọc, những thằng cáo già tinh ma quỷ quái nhất; tôi đã bịp được cả ba thằng tổng đốc! Tổng đốc ấy!... (Khoa tay). Tổng đốc ấy cũng không đáng kể vào đâu. [...] Trông này, trông này, cả bàn dân thiên hạ, hết thảy những người tin đạo, mọi người hãy nhìn xem thằng thị trưởng bị lừa này! Nó là đồ ngu ngốc, thằng già ngu ngốc khốn kiếp. (Nắm tay tự đấm dử vào mặt mình). Hừ, thằng to đầu mà dại kia! Mày đã nhầm một cục đất, một miếng giẻ rách với một nhân vật quan trọng! Thế là giờ đây nó cưỡi xe đi nhong nhong váng lên ở trên đường! Không những thế, nó còn đem chuyện đi khắp thế giới kể ra để mua vui cho thiên hạ... Rồi lại có một thằng cạo giấy, một thằng văn sĩ văn siếc nào đó, nó đưa mày lên sân khấu để làm trò cười, thật là nhục nhã ngạch bậc, quan tước nó cũng chẳng tha, rồi thiên hạ còn nhe răng cười, vỗ tay hoan hô nó! Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!... Hừ... Tất cả bọn văn sĩ văn siếc ấy, hử, đồ sâu tằm, đồ ưa tự do khốn kiếp, cái giống quỷ quái, ông thì trói tròn tất cả chúng nó lại, ông thì nghiền nát chúng ra như cám, giẫm bẹp chúng nó, quẳng xác cho quỷ nó tha đi! (Nắm tay, giậm chân xuống sàn. Sau một phút im lặng). Cho đến bây giờ, tôi cũng không thể nào bình tĩnh được. Rõ thật khi nào bị trời trừng phạt thì trước hết trời làm mất trí như thế đấy. Cái thằng vớ vẩn ấy giống quan thanh tra ở chỗ nào? Chẳng giống tí nào. Rõ ràng chẳng giống một mảy may nào cả! Vậy mà bỗng dưng tất cả đều gào lên: quan thanh tra, quan thanh tra? Hử, đứa nào réo lên đầu tiên cái thằng ấy là quan thanh tra? Trả lời xem nào.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (dang tay): Chuyện xảy ra như thế nào, có hỏi đến mấy tôi cũng chịu, không sao giải thích được, đúng như mây mù làm rối beng đầu óc, quỷ thật!
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thằng nào thả ra tin ấy à! Chính những thắng réo lên đầu tiên đây: hai tướng bạo gan này đây! (Chỉ Đốp-trin-xki (Dobtrinski) và Bốp-trin-xki).
BỐP-TRIN-XKI: Ấy, ấy, không phải tôi, tôi không nghĩ...
ĐỐP-TRIN-XKI: Tôi ấy à, tôi không hề, tôi hoàn toàn không hề...
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đúng các anh!
LU-KA LU-KÍCH : Còn ai vào đây nữa. Các anh ở quán trọ chạy về như người điên, kêu lên: “Ngài đã đến, Ngài đã đến, ăn không trả tiền...”. Rõ thật là tìm được một nhân vật quan trọng gớm!
THỊ TRƯỞNG: Chính là chúng mày! Đồ phao tin bậy ở thành phố, đồ nói nhảm chết tiệt!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đồ bịa chuyện nhăng, sao quỷ không bắt các anh cùng với quan thanh tra của các anh đi!
THỊ TRƯỞNG: Chúng mày chỉ được cái nghề chạy khắp thành phố, gieo rắc tin tức làm hoang mang tất cả mọi người, đồ chết giẫm hay ngồi lê đôi mách, đồ luôn luôn kiếm chuyện nói càn, lúc nào cũng như con vẹt cụt đuôi. [...]
LỚP CUỐI CÙNG
Các vai trên, thêm một hiển binh.
HIẾN BINH: Theo lệnh trên, quan lớn từ Pê-téc-bua đến cho đòi các quan lại ngay tức khắc để gặp Ngài. Ngài đang nghỉ tại khách sạn.
Những lời nói trên như sét đánh làm cả bọn kinh ngạc đờ người. Đám các bà, các cô đồng thanh thốt lên một tiếng kêu thất kinh: mọi người đột nhiên thay đổi bộ điệu. Sợ hãi cứng người lại như hoa thành đá.
(N. GOGOL, Quan thanh tra, VŨ ĐỨC PHÚC dịch, NXB Lao động - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2009)
Chọn câu văn là lời độc thoại của nhân vật.
+ Bàng thoại: Đây là lời của nhân vật nói riêng với khán giả.
QUAN THANH TRA
Lớp VIII
Các vai trên, thêm chủ sự bưu vụ hớt hơ hớt hải chạy vào, tay cầm lá thư.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Thưa các vị, chuyện lạ quá! Người công chức chúng ta tưởng là quan thanh tra, lại không phải là quan thanh tra.
TẤT CẢ: Sao, không phải là quan thanh tra?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hoàn toàn không phải. Do cái thư này mà tôi được biết...
THỊ TRƯỞNG: Ông nói gì? Ông nói gì? Do cái thư nào?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Phải, thư chính tay hắn viết. Có người mang đến Nhà Bưu vụ cho tôi. Tôi nhìn vào bì thư, xem gửi cho ai, thấy đề: Phố Nhà Bưu vụ. Tôi tái mặt, nghĩ thầm: Hừ, chắc hắn biết chuyện gì không tốt về nhà bưu vụ, nên báo cho quan trên. Tôi liền bóc ra xem.
THỊ TRƯỞNG: Sao ông lại dám thế?... [...] Sao ông lại dám bóc thư của một vị quan lớn được uỷ nhiệm như vậy?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hắn chẳng được ai uỷ nhiệm, cũng chẳng phải quan lớn quan bé gì, thế mới ra chuyện chứ!
THỊ TRƯỞNG: Vậy theo ông, đó là ai?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng; biết thế quỷ nào được nó là ai.
THỊ TRƯỞNG (tức giận): Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng là thế nào? Sao ông lại dám gọi Ngài là chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng? Sao ông lại dám nói biết thế quỷ nào Ngài là ai? Tôi hạ lệnh bắt ông...
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ai? Ông ấy à?
THỊ TRƯỞNG: Phải, tôi.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ngài ngắn tay lắm, không bắt được đâu, ngài ạ!
THỊ TRƯỞNG: Ông phải biết Ngài cưới con gái tôi, tôi sẽ thành quan to có uy quyền, tôi sẽ đày ông đi Xi-bia (Siberia), rõ không?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ề, An-tôn An-tô-nô-vích (Anton Antonovitr)! Xi-bia quái gì. Xi-bia xa lắm. Khoan, tốt hơn hết là nghe tôi đọc đây này. Thưa các vị, có đồng ý để tôi đọc thư không?
CẢ BỌN: Đọc đi, đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc): “Cậu Giẻ lau thân yêu, mình vội viết thư cho cậu về một câu chuyện quái lạ, không thể tưởng tượng được, về mình. Trong khi đi đường, mình đánh bạc với một thằng cha quan ba, bị nhẵn túi không còn gì để trả tiền ăn trọ, mình đang bị chủ quán doạ bỏ tù. Nhưng chỉ vì mình có bộ mặt ra vẻ con người thủ đô, bộ quần áo bảnh bao của khách thị thành, bọn người ở đây liền tưởng nhầm mình là một cụ lớn nguyên soái giữ chức tổng đốc. Hiện nay, mình ở nhà thị trưởng, ăn uống thả cửa, lại tán tỉnh mạnh cả vợ và con gái lão ta [...]. Cậu có nhớ hai thằng chúng mình bị túng quẫn như thế nào không, có nhớ chúng mình đi ăn lừa thế nào không, và một lần thằng cha chủ hiệu bánh nó đã tóm cổ áo mình vì mình ăn bánh ngọt quỵt tiền không? Bây giờ thì hoàn toàn trái lại. Thằng nào cũng cho mình vay tiền, vay bao nhiêu cũng được ngay. Thật là những của hiếm có. Giá cậu được chứng kiến sẽ cười vỡ bụng ra mất. Mình biết cậu vẫn viết báo, vậy cố làm một bài về những thằng cha ở đây nhé. Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Không thể như vậy được! Trong đó không viết như thế.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (giơ là thư): Đây, ông đọc xem!
Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG (đọc): “Như một con ngựa thiến lông xám”. Không thể như vậy được; chính ông viết ra.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ô hay! Tôi viết làm sao được?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (ARTEMI PHILIPPOVITR): Đọc đi!
LU-KA LU-KÍCH (LUKA LUKITR): Đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (tiếp tục đọc): “Thằng thị trưởng ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Ồ, đồ quỷ bắt! Lại còn phải nhắc lại nữa! Làm như không nhắc lại thì mấy chữ ấy nó chạy mất.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc tiếp): Hừm... hừm... hừm... hừm... một con ngựa thiến lông xám... Chủ sự bưu vụ cũng là một người tốt bụng...” (Ngừng đọc). Hừ, chỗ này nó cũng viết bậy về tôi.
THỊ TRƯỞNG: Cứ đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc làm gì?...
THỊ TRƯỞNG: Không, con khỉ, đã đọc thì đọc tất cả. Đọc đi kìa!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Xin phép, tôi đọc cho. (Đeo kính và đọc). “Chủ sự bưu vụ giống thằng Mi-khe-ép (Mikheev), gác cổng ở bưu vụ như hệt; chắc nó cũng chè rượu và bần tiện như thế.”.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (nói với tất cả): Hừ, thằng viết chỉ là một thằng oắt con khốn nạn, đáng đét cho một trận thôi, không có gì lạ cả!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (đọc tiếp): Thằng cha viện trưởng viện tế... ề... ề ... ề... (ấp úng).
KÔ-RỐP-KIN (KOROVKIN): Sao ông dừng lại thế?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đoạn này viết khó xem; và lại, rõ ràng thẳng này là một đồ xỏ lá.
KÔ-RỐP-KIN: Đưa tôi đọc cho! Tôi chắc tỉnh mắt hơn ông (định cầm lấy thư).
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (giữ thư lại): Không, có thể bỏ qua đoạn này, từ dây xuống dưới lại dễ dọc.
KÔ-RỐP-KIN: Thôi, xin phép ông, biết tỏng đi rồi.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Muốn đọc thì tôi sẽ đọc lấy, từ đây xuống dưới quả thật là dễ xem.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không, phải đọc cả! Nãy giờ, đọc cả đấy thôi.
MỌI NGƯỜI: Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích, đưa thư đây! Đưa thư đây xem nào. (Nói với Kô-rốp-kin). Đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đây (Đưa thư). Nhưng xin phép. (Lấy ngón tay bịt một đoạn). Đọc từ đây trở đi. (Mọi người xúm lại gần).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc đi! Đọc đi! Chỉ được cái dấm dở, đọc tất cả!
KÔ-RỐP-KIN (đọc): "Giem-li-a-ni-ca (Zemlianika), thằng viện trưởng viện tế bần là một con lợn chính cống đội mũ nồi.”.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (nói với mọi người): Thật láo toét! Lợn đội mũ nồi! Các vị có thấy lợn đội mũ nồi bao giờ không chứ?
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Thằng kiểm học, người sặc mùi hành”.
LU-KA LU-KÍCH (nói với tất cả): Tôi xin thề rằng không ăn hành bao giờ cả.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (AMMOS PHIODOROVITR) (nói riêng): Phúc bảy mươi đời, không có đoạn nào nói về mình.
KÔ-RỐP-KIN (đọc): “Thằng chánh án”...
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thôi bỏ mẹ rồi! (Nói to). Thưa các vị, tôi thấy bức thư này dài lắm. Vả lại, thư quái quỷ như thế này, đọc làm gì những cái bẩn thỉu như vậy.
LU-KA LU-KÍCH: Không, cứ đọc!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không được, đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Không được, đọc đi ông ơi!
KÔ-RỐP-KIN (tiếp tục): “Thằng chánh án Li-áp-kin Ti-áp-kin (Liapkin Tiapkin) thật hết sức mô-ve-tông (Ngừng lại). Chắc đây là tiếng Pháp.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Chà, bố thằng nào biết mô-ve-tông là cái quái gì! Nếu có nghĩa là bịp bợm thì còn khả trợ; nhưng xem chừng còn tệ hơn thế.
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Nhưng ngoài ra, chúng nó đều quý khách và tốt bụng cả. Thôi chào cậu, cậu Giẻ lau thân yêu [...] (Lật bức thư và đọc địa chỉ). Kính gửi ông I-van Va-xi-li-ê-vích (Ivan Vaxilievitr) Giẻ lau, tại số nhà 97, tầng gác thứ ba bên phải sân, phố Nhà Bưu vụ, Pê-téc-bua (Petersburg)”.
[...] THỊ TRƯỞNG: Thật như bị một búa chết tươi, như bị một búa chết tươi. Chết rồi, chết rồi, chết hẳn rồi! Tôi chẳng còn nhìn thấy gì nữa. Chung quanh, tôi không thấy mặt người, chỉ thấy toàn mặt lợn; không có gì khác nữa... Bắt lại, bắt nó lại! (Hoa tay).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Bắt nó ở đâu bây giờ! Thật cứ như là giúp nó ấy, tôi lại bảo gác trạm cho nó dùng một cỗ xe ba ngựa, tốt nhất, lại còn cung cấp cho nó cả giấy công lệnh rồi mới khỉ chứ! [...]
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Chó thật, thưa các ngài, nó lại lấy của tôi ba trăm rúp cơ chứ.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (thở dài): Ôi, nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
BỐP-TRIN-XKI (BOBTRINSKI): Nó lấy của tôi và Pi-ốt I-va-nô-vích (Pyot Ivanovitr) sáu mươi nhăm rúp.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (sững sờ, dang tay ra): Sao thế nhỉ, thưa các ngài? Sao chúng ta lại có thể hớ đến thể được nhỉ?
THỊ TRƯỞNG (đập đập tay lên trán) Sao ấy à? Không, tôi chỉ là một thằng già ngu xuẩn thôi! Một con cừu ngốc nghếch như con nít ấy! Ba mươi năm trời, tôi làm việc quan, không có một thằng nhà buôn, một thằng thầu khoán nào có thể bịp được tôi, tôi đã lừa được những thằng đểu giả thạo nghề lừa lọc, những thằng cáo già tinh ma quỷ quái nhất; tôi đã bịp được cả ba thằng tổng đốc! Tổng đốc ấy!... (Khoa tay). Tổng đốc ấy cũng không đáng kể vào đâu. [...] Trông này, trông này, cả bàn dân thiên hạ, hết thảy những người tin đạo, mọi người hãy nhìn xem thằng thị trưởng bị lừa này! Nó là đồ ngu ngốc, thằng già ngu ngốc khốn kiếp. (Nắm tay tự đấm dử vào mặt mình). Hừ, thằng to đầu mà dại kia! Mày đã nhầm một cục đất, một miếng giẻ rách với một nhân vật quan trọng! Thế là giờ đây nó cưỡi xe đi nhong nhong váng lên ở trên đường! Không những thế, nó còn đem chuyện đi khắp thế giới kể ra để mua vui cho thiên hạ... Rồi lại có một thằng cạo giấy, một thằng văn sĩ văn siếc nào đó, nó đưa mày lên sân khấu để làm trò cười, thật là nhục nhã ngạch bậc, quan tước nó cũng chẳng tha, rồi thiên hạ còn nhe răng cười, vỗ tay hoan hô nó! Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!... Hừ... Tất cả bọn văn sĩ văn siếc ấy, hử, đồ sâu tằm, đồ ưa tự do khốn kiếp, cái giống quỷ quái, ông thì trói tròn tất cả chúng nó lại, ông thì nghiền nát chúng ra như cám, giẫm bẹp chúng nó, quẳng xác cho quỷ nó tha đi! (Nắm tay, giậm chân xuống sàn. Sau một phút im lặng). Cho đến bây giờ, tôi cũng không thể nào bình tĩnh được. Rõ thật khi nào bị trời trừng phạt thì trước hết trời làm mất trí như thế đấy. Cái thằng vớ vẩn ấy giống quan thanh tra ở chỗ nào? Chẳng giống tí nào. Rõ ràng chẳng giống một mảy may nào cả! Vậy mà bỗng dưng tất cả đều gào lên: quan thanh tra, quan thanh tra? Hử, đứa nào réo lên đầu tiên cái thằng ấy là quan thanh tra? Trả lời xem nào.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (dang tay): Chuyện xảy ra như thế nào, có hỏi đến mấy tôi cũng chịu, không sao giải thích được, đúng như mây mù làm rối beng đầu óc, quỷ thật!
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thằng nào thả ra tin ấy à! Chính những thắng réo lên đầu tiên đây: hai tướng bạo gan này đây! (Chỉ Đốp-trin-xki (Dobtrinski) và Bốp-trin-xki).
BỐP-TRIN-XKI: Ấy, ấy, không phải tôi, tôi không nghĩ...
ĐỐP-TRIN-XKI: Tôi ấy à, tôi không hề, tôi hoàn toàn không hề...
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đúng các anh!
LU-KA LU-KÍCH : Còn ai vào đây nữa. Các anh ở quán trọ chạy về như người điên, kêu lên: “Ngài đã đến, Ngài đã đến, ăn không trả tiền...”. Rõ thật là tìm được một nhân vật quan trọng gớm!
THỊ TRƯỞNG: Chính là chúng mày! Đồ phao tin bậy ở thành phố, đồ nói nhảm chết tiệt!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đồ bịa chuyện nhăng, sao quỷ không bắt các anh cùng với quan thanh tra của các anh đi!
THỊ TRƯỞNG: Chúng mày chỉ được cái nghề chạy khắp thành phố, gieo rắc tin tức làm hoang mang tất cả mọi người, đồ chết giẫm hay ngồi lê đôi mách, đồ luôn luôn kiếm chuyện nói càn, lúc nào cũng như con vẹt cụt đuôi. [...]
LỚP CUỐI CÙNG
Các vai trên, thêm một hiển binh.
HIẾN BINH: Theo lệnh trên, quan lớn từ Pê-téc-bua đến cho đòi các quan lại ngay tức khắc để gặp Ngài. Ngài đang nghỉ tại khách sạn.
Những lời nói trên như sét đánh làm cả bọn kinh ngạc đờ người. Đám các bà, các cô đồng thanh thốt lên một tiếng kêu thất kinh: mọi người đột nhiên thay đổi bộ điệu. Sợ hãi cứng người lại như hoa thành đá.
(N. GOGOL, Quan thanh tra, VŨ ĐỨC PHÚC dịch, NXB Lao động - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2009)
Chọn câu văn là lời bàng thoại của nhân vật.
+ Chỉ dẫn sân khấu: Là những phần được in nghiêng, hướng dẫn hành động của nhân vật khi diễn trên sân khấu.
QUAN THANH TRA
Lớp VIII
Các vai trên, thêm chủ sự bưu vụ hớt hơ hớt hải chạy vào, tay cầm lá thư.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Thưa các vị, chuyện lạ quá! Người công chức chúng ta tưởng là quan thanh tra, lại không phải là quan thanh tra.
TẤT CẢ: Sao, không phải là quan thanh tra?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hoàn toàn không phải. Do cái thư này mà tôi được biết...
THỊ TRƯỞNG: Ông nói gì? Ông nói gì? Do cái thư nào?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Phải, thư chính tay hắn viết. Có người mang đến Nhà Bưu vụ cho tôi. Tôi nhìn vào bì thư, xem gửi cho ai, thấy đề: Phố Nhà Bưu vụ. Tôi tái mặt, nghĩ thầm: Hừ, chắc hắn biết chuyện gì không tốt về nhà bưu vụ, nên báo cho quan trên. Tôi liền bóc ra xem.
THỊ TRƯỞNG: Sao ông lại dám thế?... [...] Sao ông lại dám bóc thư của một vị quan lớn được uỷ nhiệm như vậy?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Hắn chẳng được ai uỷ nhiệm, cũng chẳng phải quan lớn quan bé gì, thế mới ra chuyện chứ!
THỊ TRƯỞNG: Vậy theo ông, đó là ai?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng; biết thế quỷ nào được nó là ai.
THỊ TRƯỞNG (tức giận): Chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng là thế nào? Sao ông lại dám gọi Ngài là chẳng phải ông cũng chẳng phải thằng? Sao ông lại dám nói biết thế quỷ nào Ngài là ai? Tôi hạ lệnh bắt ông...
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ai? Ông ấy à?
THỊ TRƯỞNG: Phải, tôi.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ngài ngắn tay lắm, không bắt được đâu, ngài ạ!
THỊ TRƯỞNG: Ông phải biết Ngài cưới con gái tôi, tôi sẽ thành quan to có uy quyền, tôi sẽ đày ông đi Xi-bia (Siberia), rõ không?
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ề, An-tôn An-tô-nô-vích (Anton Antonovitr)! Xi-bia quái gì. Xi-bia xa lắm. Khoan, tốt hơn hết là nghe tôi đọc đây này. Thưa các vị, có đồng ý để tôi đọc thư không?
CẢ BỌN: Đọc đi, đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc): “Cậu Giẻ lau thân yêu, mình vội viết thư cho cậu về một câu chuyện quái lạ, không thể tưởng tượng được, về mình. Trong khi đi đường, mình đánh bạc với một thằng cha quan ba, bị nhẵn túi không còn gì để trả tiền ăn trọ, mình đang bị chủ quán doạ bỏ tù. Nhưng chỉ vì mình có bộ mặt ra vẻ con người thủ đô, bộ quần áo bảnh bao của khách thị thành, bọn người ở đây liền tưởng nhầm mình là một cụ lớn nguyên soái giữ chức tổng đốc. Hiện nay, mình ở nhà thị trưởng, ăn uống thả cửa, lại tán tỉnh mạnh cả vợ và con gái lão ta [...]. Cậu có nhớ hai thằng chúng mình bị túng quẫn như thế nào không, có nhớ chúng mình đi ăn lừa thế nào không, và một lần thằng cha chủ hiệu bánh nó đã tóm cổ áo mình vì mình ăn bánh ngọt quỵt tiền không? Bây giờ thì hoàn toàn trái lại. Thằng nào cũng cho mình vay tiền, vay bao nhiêu cũng được ngay. Thật là những của hiếm có. Giá cậu được chứng kiến sẽ cười vỡ bụng ra mất. Mình biết cậu vẫn viết báo, vậy cố làm một bài về những thằng cha ở đây nhé. Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Không thể như vậy được! Trong đó không viết như thế.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (giơ là thư): Đây, ông đọc xem!
Trước hết là thằng thị trưởng, ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG (đọc): “Như một con ngựa thiến lông xám”. Không thể như vậy được; chính ông viết ra.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Ô hay! Tôi viết làm sao được?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (ARTEMI PHILIPPOVITR): Đọc đi!
LU-KA LU-KÍCH (LUKA LUKITR): Đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ (tiếp tục đọc): “Thằng thị trưởng ngu như một con ngựa thiến lông xám.”.
THỊ TRƯỞNG: Ồ, đồ quỷ bắt! Lại còn phải nhắc lại nữa! Làm như không nhắc lại thì mấy chữ ấy nó chạy mất.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (đọc tiếp): Hừm... hừm... hừm... hừm... một con ngựa thiến lông xám... Chủ sự bưu vụ cũng là một người tốt bụng...” (Ngừng đọc). Hừ, chỗ này nó cũng viết bậy về tôi.
THỊ TRƯỞNG: Cứ đọc đi!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc làm gì?...
THỊ TRƯỞNG: Không, con khỉ, đã đọc thì đọc tất cả. Đọc đi kìa!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Xin phép, tôi đọc cho. (Đeo kính và đọc). “Chủ sự bưu vụ giống thằng Mi-khe-ép (Mikheev), gác cổng ở bưu vụ như hệt; chắc nó cũng chè rượu và bần tiện như thế.”.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (nói với tất cả): Hừ, thằng viết chỉ là một thằng oắt con khốn nạn, đáng đét cho một trận thôi, không có gì lạ cả!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (đọc tiếp): Thằng cha viện trưởng viện tế... ề... ề ... ề... (ấp úng).
KÔ-RỐP-KIN (KOROVKIN): Sao ông dừng lại thế?
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đoạn này viết khó xem; và lại, rõ ràng thẳng này là một đồ xỏ lá.
KÔ-RỐP-KIN: Đưa tôi đọc cho! Tôi chắc tỉnh mắt hơn ông (định cầm lấy thư).
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (giữ thư lại): Không, có thể bỏ qua đoạn này, từ dây xuống dưới lại dễ dọc.
KÔ-RỐP-KIN: Thôi, xin phép ông, biết tỏng đi rồi.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Muốn đọc thì tôi sẽ đọc lấy, từ đây xuống dưới quả thật là dễ xem.
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không, phải đọc cả! Nãy giờ, đọc cả đấy thôi.
MỌI NGƯỜI: Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích, đưa thư đây! Đưa thư đây xem nào. (Nói với Kô-rốp-kin). Đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đây (Đưa thư). Nhưng xin phép. (Lấy ngón tay bịt một đoạn). Đọc từ đây trở đi. (Mọi người xúm lại gần).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Đọc đi! Đọc đi! Chỉ được cái dấm dở, đọc tất cả!
KÔ-RỐP-KIN (đọc): "Giem-li-a-ni-ca (Zemlianika), thằng viện trưởng viện tế bần là một con lợn chính cống đội mũ nồi.”.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (nói với mọi người): Thật láo toét! Lợn đội mũ nồi! Các vị có thấy lợn đội mũ nồi bao giờ không chứ?
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Thằng kiểm học, người sặc mùi hành”.
LU-KA LU-KÍCH (nói với tất cả): Tôi xin thề rằng không ăn hành bao giờ cả.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (AMMOS PHIODOROVITR) (nói riêng): Phúc bảy mươi đời, không có đoạn nào nói về mình.
KÔ-RỐP-KIN (đọc): “Thằng chánh án”...
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thôi bỏ mẹ rồi! (Nói to). Thưa các vị, tôi thấy bức thư này dài lắm. Vả lại, thư quái quỷ như thế này, đọc làm gì những cái bẩn thỉu như vậy.
LU-KA LU-KÍCH: Không, cứ đọc!
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Không được, đọc đi!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Không được, đọc đi ông ơi!
KÔ-RỐP-KIN (tiếp tục): “Thằng chánh án Li-áp-kin Ti-áp-kin (Liapkin Tiapkin) thật hết sức mô-ve-tông (Ngừng lại). Chắc đây là tiếng Pháp.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Chà, bố thằng nào biết mô-ve-tông là cái quái gì! Nếu có nghĩa là bịp bợm thì còn khả trợ; nhưng xem chừng còn tệ hơn thế.
KÔ-RỐP-KIN (đọc tiếp): “Nhưng ngoài ra, chúng nó đều quý khách và tốt bụng cả. Thôi chào cậu, cậu Giẻ lau thân yêu [...] (Lật bức thư và đọc địa chỉ). Kính gửi ông I-van Va-xi-li-ê-vích (Ivan Vaxilievitr) Giẻ lau, tại số nhà 97, tầng gác thứ ba bên phải sân, phố Nhà Bưu vụ, Pê-téc-bua (Petersburg)”.
[...] THỊ TRƯỞNG: Thật như bị một búa chết tươi, như bị một búa chết tươi. Chết rồi, chết rồi, chết hẳn rồi! Tôi chẳng còn nhìn thấy gì nữa. Chung quanh, tôi không thấy mặt người, chỉ thấy toàn mặt lợn; không có gì khác nữa... Bắt lại, bắt nó lại! (Hoa tay).
CHỦ SỰ BƯU VỤ: Bắt nó ở đâu bây giờ! Thật cứ như là giúp nó ấy, tôi lại bảo gác trạm cho nó dùng một cỗ xe ba ngựa, tốt nhất, lại còn cung cấp cho nó cả giấy công lệnh rồi mới khỉ chứ! [...]
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Chó thật, thưa các ngài, nó lại lấy của tôi ba trăm rúp cơ chứ.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
CHỦ SỰ BƯU VỤ (thở dài): Ôi, nó cũng lấy của tôi ba trăm rúp.
BỐP-TRIN-XKI (BOBTRINSKI): Nó lấy của tôi và Pi-ốt I-va-nô-vích (Pyot Ivanovitr) sáu mươi nhăm rúp.
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH (sững sờ, dang tay ra): Sao thế nhỉ, thưa các ngài? Sao chúng ta lại có thể hớ đến thể được nhỉ?
THỊ TRƯỞNG (đập đập tay lên trán) Sao ấy à? Không, tôi chỉ là một thằng già ngu xuẩn thôi! Một con cừu ngốc nghếch như con nít ấy! Ba mươi năm trời, tôi làm việc quan, không có một thằng nhà buôn, một thằng thầu khoán nào có thể bịp được tôi, tôi đã lừa được những thằng đểu giả thạo nghề lừa lọc, những thằng cáo già tinh ma quỷ quái nhất; tôi đã bịp được cả ba thằng tổng đốc! Tổng đốc ấy!... (Khoa tay). Tổng đốc ấy cũng không đáng kể vào đâu. [...] Trông này, trông này, cả bàn dân thiên hạ, hết thảy những người tin đạo, mọi người hãy nhìn xem thằng thị trưởng bị lừa này! Nó là đồ ngu ngốc, thằng già ngu ngốc khốn kiếp. (Nắm tay tự đấm dử vào mặt mình). Hừ, thằng to đầu mà dại kia! Mày đã nhầm một cục đất, một miếng giẻ rách với một nhân vật quan trọng! Thế là giờ đây nó cưỡi xe đi nhong nhong váng lên ở trên đường! Không những thế, nó còn đem chuyện đi khắp thế giới kể ra để mua vui cho thiên hạ... Rồi lại có một thằng cạo giấy, một thằng văn sĩ văn siếc nào đó, nó đưa mày lên sân khấu để làm trò cười, thật là nhục nhã ngạch bậc, quan tước nó cũng chẳng tha, rồi thiên hạ còn nhe răng cười, vỗ tay hoan hô nó! Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!... Hừ... Tất cả bọn văn sĩ văn siếc ấy, hử, đồ sâu tằm, đồ ưa tự do khốn kiếp, cái giống quỷ quái, ông thì trói tròn tất cả chúng nó lại, ông thì nghiền nát chúng ra như cám, giẫm bẹp chúng nó, quẳng xác cho quỷ nó tha đi! (Nắm tay, giậm chân xuống sàn. Sau một phút im lặng). Cho đến bây giờ, tôi cũng không thể nào bình tĩnh được. Rõ thật khi nào bị trời trừng phạt thì trước hết trời làm mất trí như thế đấy. Cái thằng vớ vẩn ấy giống quan thanh tra ở chỗ nào? Chẳng giống tí nào. Rõ ràng chẳng giống một mảy may nào cả! Vậy mà bỗng dưng tất cả đều gào lên: quan thanh tra, quan thanh tra? Hử, đứa nào réo lên đầu tiên cái thằng ấy là quan thanh tra? Trả lời xem nào.
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH (dang tay): Chuyện xảy ra như thế nào, có hỏi đến mấy tôi cũng chịu, không sao giải thích được, đúng như mây mù làm rối beng đầu óc, quỷ thật!
AM-MỐT PHI-Ô-ĐO-RÔ-VÍCH: Thằng nào thả ra tin ấy à! Chính những thắng réo lên đầu tiên đây: hai tướng bạo gan này đây! (Chỉ Đốp-trin-xki (Dobtrinski) và Bốp-trin-xki).
BỐP-TRIN-XKI: Ấy, ấy, không phải tôi, tôi không nghĩ...
ĐỐP-TRIN-XKI: Tôi ấy à, tôi không hề, tôi hoàn toàn không hề...
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đúng các anh!
LU-KA LU-KÍCH : Còn ai vào đây nữa. Các anh ở quán trọ chạy về như người điên, kêu lên: “Ngài đã đến, Ngài đã đến, ăn không trả tiền...”. Rõ thật là tìm được một nhân vật quan trọng gớm!
THỊ TRƯỞNG: Chính là chúng mày! Đồ phao tin bậy ở thành phố, đồ nói nhảm chết tiệt!
ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH: Đồ bịa chuyện nhăng, sao quỷ không bắt các anh cùng với quan thanh tra của các anh đi!
THỊ TRƯỞNG: Chúng mày chỉ được cái nghề chạy khắp thành phố, gieo rắc tin tức làm hoang mang tất cả mọi người, đồ chết giẫm hay ngồi lê đôi mách, đồ luôn luôn kiếm chuyện nói càn, lúc nào cũng như con vẹt cụt đuôi. [...]
LỚP CUỐI CÙNG
Các vai trên, thêm một hiển binh.
HIẾN BINH: Theo lệnh trên, quan lớn từ Pê-téc-bua đến cho đòi các quan lại ngay tức khắc để gặp Ngài. Ngài đang nghỉ tại khách sạn.
Những lời nói trên như sét đánh làm cả bọn kinh ngạc đờ người. Đám các bà, các cô đồng thanh thốt lên một tiếng kêu thất kinh: mọi người đột nhiên thay đổi bộ điệu. Sợ hãi cứng người lại như hoa thành đá.
(N. GOGOL, Quan thanh tra, VŨ ĐỨC PHÚC dịch, NXB Lao động - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2009)
Chọn câu văn là lời chỉ dẫn sân khấu trong tác phẩm.
5. Thủ pháp trào phúng
- Thủ pháp trào phúng được thể hiện qua các phương diện sau:
+ Nhân vật trào phúng: Một hệ thống quan liêu, tham nhũng, hối lộ của một thị trấn; đặc biệt là nhân vật chính - vốn là một kẻ không ra gì, nay lại được đón tiếp nồng hậu, tung hô.
+ Tình huống kịch trào phúng: Các quan chức nhầm lẫn một kẻ lừa đảo là quan thanh tra và sự đút lót, tiếp đãi, nịnh bợ hay sự che đậy, trốn tránh, đổ lỗi, hoảng sợ kinh hãi đến lố bịch của họ.
+ Kết thúc trào phúng: Cảnh tượng "hóa đá" của các quan chức, cùng gia quyến của họ khi quan thanh tra thật đến và yêu cầu gặp mặt họ.
=> Thủ pháp trào phúng đã được Gô-gôn vận dụng triệt để không chỉ tạo ra tiếng cười trào phúng ở góc độ nhân vật hay tác phẩm mà còn trực tiếp đánh một đòn mạnh mẽ, quyết liệt trước một hệ thống quan chức chuyên quyền, tham nhũng và đê hèn trong bộ máy hành chính của nước Nga lúc bấy giờ.
III. Tổng kết
1. Nội dung
Tác phẩm Quan thanh tra của Gô-gôn không chỉ mang đến tiếng cười mà còn đặt ra một câu hỏi lớn về đạo đức và trách nhiệm của những người nắm quyền trong xã hội. Chính tư tưởng này đã giúp cho vở kịch trở thành một tác phẩm kinh điển về vấn đề quan trọng của đời sống, xã hội ở mọi thời kì.
2. Nghệ thuật
- Thủ pháp trào phúng được sử dụng một cách nhuần nhuyễn, sâu sắc.
- Sử dụng đa dạng kiểu lời thoại: Độc thoại, đối thoại, bàng thoại và lời chỉ dẫn sân khấu.